ڕاستگۆ محمد سەعید
هەموو ڕۆژێک لە شەقام و شاشەکانەوە گوێمان لە هەمان لیستە درێژەکەی قەیرانەکان دەبێت: بودجە نەهات، مووچە دواکەوت، نەوت وەستا، کارەبا بڕا. ئەمە بووەتە وێردی سەر زمانی هەموان و میدیاکانیش شەو و ڕۆژ دەیڵێنەوە. بەڵام ئایا بەڕاستی گەورەترین قەیرانی ئەم هەرێمە نەبوونی پارەیە؟ یان ئێمە تەنها خەریکی ژماردنی گەڵا وەریوەکانین و قەد و ڕەگی درەختە نەخۆشەکەمان بیرچووەتەوە؟
ئەگەر بە وردی سەیری قووڵایی برینەکە بکەین، وەک چۆن بنەماکانی نووسینی وتاری بۆچوون ئامۆژگاریمان دەکەن کە هەمیشە وێنە گەورەکە ببینین بۆ دەرخستنی ڕاستییەکان ، دەبینین کێشە کوشندەکە وشکبوونی بیرە نەوتەکان نییە، بەڵکو وشکبوونی بیرە ئاوی “متمانە”یە. متمانە لەم وڵاتەدا بووەتە باڵندەیەکی دەگمەن و خەریکە بەتەواوی قڕی تێدەکەوێت. ئەم شێرپەنجەی بێمتمانەییە هەموو خانەکانی تەنیوە؛ متمانە لە نێوان هاوڵاتی و حکومەتدا پچڕاوە، متمانەی نێوان پارتی و یەکێتی بووەتە گاڵتەجاڕی، متمانەی نێوان هەولێر و بەغدا وەک متمانەی نێوان گورگ و مەڕی لێهاتووە، و لە هەمووشی کارەساتتر، متمانەی نێوان “بەڵێنی بەرپرسان” و “ئەنجامە واقیعییەکان” گەیشتووەتە ژێر سفری سادییەوە.
لەم شانۆگەرییەدا، دەسەڵاتداران وا دەزانن تا ئەو کاتەی نەوتێک هەبێت بیفرۆشن یان قەرزێک بکەن، دەتوانن لەسەر پێی خۆیان بمێننەوە. وادەزانن گەورەترین مەترسی ئەوەیە خەزێنەکانیان خاڵی ببێت، بۆیە هەموو شەڕێکیان لەسەر داهاتە. بەڵام مێژوو ڕاستییەکی زۆر تاڵترمان پێ دەڵێت، کە پێدەچێت سەرکردەکانی ئێمە هەرگیز نەیانخوێندبێتەوە.
سیستەمە سیاسییەکان دەگمەنە بەهۆی “بێپارەیی و بەتاڵبوونی خەزێنەکانیانەوە” بڕووخێن، چونکە پارە هەمیشە دەتوانرێت پەیدا بکرێت یان بە قەرز وەربگیرێت. بەڵکو ئەوان لەو چرکەساتەدا دەکەونە بەردەم مەترسیی ڕووخان و لەناوچوون، کە “متمانە و شەرعیەت”یان لێ دەبڕێت. کاتێک قسەی دەسەڵاتدارێک لە بازاڕی کۆمەڵگادا بەهای یەک فلسی قەڵبی نەما، و خەڵک باوەڕی بە بچووکترین بەڵێنیان نەکرد، ئیتر هیچ ملیار دۆلارێک ناتوانێت ئەو سیستەمە لە کەوتن ڕزگار بکات!