سۆران عەلی – چالاکوان
کۆچکردن یان پەنابردن بۆ وڵاتێکی نوێ تەنها گۆڕینی شوێنی جوگرافی نییە، بەڵکو دەستپێکی پەیماننامەیەکی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی نوێیە لە نێوان تاک و ئەو کۆمەڵگەیەی کە باوەشی بۆ کردووەتەوە. کاتێک مرۆڤێک بەهۆی بارودۆخی سەختی سیاسی، ئابووری، یان جەنگەوە ناچار دەبێت خاکەکەی خۆی جێبهێڵێت و ڕوو لە وڵاتێکی تر بکات، ئەو وڵاتە نوێیە دەبێتە هیوایەک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ژیانێکی ئارام. لە بەرانبەر ئەم دەرفەتەدا، بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەوێتە سەر شانی پەنابەر بۆ پاراستنی ئەم هێمنییە.
تەوەرە سەرەکییەکانی بەرپرسیارێتی پەنابەر
پەیوەندی نێوان پەنابەر و (ئەو وڵاتەی لێی دەژێت) لەسەر چەند بنەمایەکی سەرەکی بنیات دەنرێت کە ناکرێت پشتگوێ بخرێن:
سەروەری یاسا و پاراستنی ئاسایش
یاسا لە هەر وڵاتێکدا، کۆڵەکەی سەرەکی ڕاگرتنی هاوسەنگی و دادپەروەرییە. پەنابەر وەک هەر هاوڵاتییەکی تر، پابەندە بە ڕێزگرتن و جێبەجێکردنی یاساکانی ئەو وڵاتە. دوورکەوتنەوە لە هەر کارێکی نایاسایی، بەشدارینەکردن لە گردبوونەوە یان چالاکی پێشێلکاری، و پاراستنی موڵکی گشتی و تایبەت، ئەرکی یەکەمی هەر تاکێکە.
نەبوونی بە هۆکاری ئاژاوە و نائارامی
کۆمەڵگەیەک کە ئارامی پێبەخشیویت، شایەنی ئەوەیە ئارامییەکەی بپارێزیت. دروستکردنی پشێوی، توندوتیژی، یان گواستنەوەی ململانێ سیاسی و تائیفییەکانی وڵاتی دایک بۆ ناو و وڵاتی نوێ، زیانێکی گەورە لە پێگەی پەنابەرەکە و تەنانەت لە ناوبانگی هاونیشتمانیانی تریش دەدات. ئاژاوەگێڕی نەک تەنها دەبێتە هۆی تێکچوونی شیرازەی کۆمەڵایەتی، بەڵکو متمانەی نێوان کۆمەڵگەی خانەخوێ و پەنابەران لاواز دەکات.
ڕێزگرتن لە کلتور و دابونەریتی ناوخۆیی
هەر وڵاتێک خاوەنی کلتور، بیروباوەڕ و شێوازێکی تایبەتی ژیانی خۆیەتی. ڕێزگرتن لەم جیاوازییانە و بەکارهێنانی زمانی گفتوگۆ و لێبوردەیی، ڕێگر دەبێت لە دروستبوونی لێکتێنەگەیشتن. ئەمە بەو مانایە نییە کە پەنابەر دەستبەرداری ناسنامەی خۆی بێت، بەڵکو بەو مانایەیە کە پێویستە فێری پێکەوەژیانی ئاشتیانە بێت لەگەڵ ئەوانی تردا.
باشترین سوپاسگوزاری بۆ ئەو خاکەی پەنای داویت، ئەوەیە ببیتە هێزێکی بنیاتنەر، نەک بارگرانی یان سەرچاوەی کێشە.”
کاتێک پەنابەران هەوڵی فێربوونی زمانی نوێ، تێکەڵاوبوونی ئەرێنی و بەدەستهێنانی کار دەدەن، وێنەیەکی گەش و جوان پێشکەش بە دەوروبەریان دەکەن. ئەمەش وا دەکات کۆمەڵگەی خانەخوێ بە چاوێکی پڕ لە ڕێز و وەک هاوبەشێکی ڕاستەقینە لە نیشتماندا سەیریان بکات.
ئەو پارێزبەندی و مافانەی کە بە پەنابەر دەدرێن، بەستراونەتەوە بەو ڕەفتار و بەرپرسیارێتییەی کە خۆی پیشانی دەدات. پاراستنی هێمنی و ئارامی ئەو وڵاتەی تێیدا دەژیت، گەورەترین پێوەرە بۆ نیشاندانی ڕەسەنایەتی، ئاستی ڕۆشنبیری و دڵسۆزی تاک بۆ مرۆڤایەتی. نیشتمانی نوێ وەک ماڵی دووەم وایە، و پاراستنی ماڵیش ئەرکی هەموانە.