شاڵاو جەلال حسین
کاتێک هاوڵاتییەکی ئاسایی لە بەغدا، هەولێر یان بەسرە دەچێتە بازاڕ تا پێداویستییە سەرەتاییەکانی ڕۆژانە و دەرمان بکڕێت، یان کاتێک کرێی مانگانەی خانوو و خەرجى دابین دەکات، هیچ لە هاوکێشە ئاڵۆزەکانی داریی دەوڵەت و کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیران تێناگات؛ بەڵام ئەو ڕاستییە تاڵە ڕاستەوخۆ لە ناو ڕەفی دۆکانەکاندا لە جەستەی دەدرێت. بڕیارەکەی ۷ی تشرینی یەکەم ۲۰۲٦ی حکومەتی عێراق بۆ دابەزاندنی بەهای دینار بۆ ۱,٥۲۰ دینار بەرامبەر بە هەر دۆلارێک—کە دابەزینێکی ۱٤.٥٪یە بەراورد بە نرخە فەرمییەکەی پێشوو (۱,۳۲۰ دینار)—نیشانیدا کە لێکەوتەکانی سیاسەتی دراو بە هیچ جۆرێک بە یەکسانی لە نێوان دەسەڵاتدار و هاوڵاتیاندا دابەش ناکرێن. حکومەت خۆی لە قەیرانێکی خنکێنەری بودجەدا دەبێتەوە بەهۆی پەکی کەوتنی هەناردەی نەوت، و بەم بڕیارە دەتوانێت لە بەرامبەر هەر دۆلارێکی فرۆشراوی نەوتدا دینارێکی زیاتر بەدەست بهێنێت تا مووچە و خەرجییە ناوخۆییەکانی پێ پڕ بکاتەوە؛ بەڵام بۆ خێزانێک کە مووچەکەی بە دینار نەگۆڕاوە، هەمان ئەو بڕییە لۆکاڵییە لەپڕ توانای کڕینی دەیان بەروبووم و کەلوپەلی هاوردەکراوی لەدەست داوە.
من لەو باوڕەدام کە حکومەت نەک هەر پێویستە هۆکارە داراییەکانی ئەم دابەزاندنە بێبەزەیییە ڕوون بکاتەوە، بەڵکو دەبێت بە کردەوە و بە ژمارە نیشانی بدات کە چۆن دەیەوێت توانای کڕین و بژێویی هاوڵاتیانی ئاسایی لە داڕمان بپارێزێت. جیاوازیی نێوان نرخی فەرمیی نوێ (۱,٥۲۰ دینار) و نرخی بازاڕی ئازاد (کە لە هەندێک ناوچەدا ۱,۷۰۰ دیناری تێپەڕاندووە) ڕاستییەکی زەقمان بۆ دەردەخات: باجی سەپێندراوی سەر هاوردەکردن هەموو بەرهەمێک ناگرێتەوە بە ڕێژەی ۱٤.٥٪ی ڕێک، بەڵکو بەهۆی کرێی گواستنەوە، قۆرخکاریی بازرگانان، و نەبوونی پاڵپشتیی حکومی، نرخی کاڵا سەرەتاییەکان لە بازاڕدا بە ڕێژەیەکی گەلێک بەرزتر و بە بێسەروبەری سەردەکەون. لەم هاوکێشە ناڕەوایەدا، پرسیارە جەوهەرییەکان ڕووی تەمبێکارانە لە نوخبەی حوکمڕان دەکەن:
- کێ لەم دابەزاندنەی دراو سودمەندی داراییە؟ دەوڵەت و تۆڕە دەستڕۆیشتووە ئابوورییەکان کە بە شێوەیەکی ئاسانتر بوودجەکەیان پڕ دەکرێتەوە.
- کێ تێچووی زۆربوونی نرخی کاڵا هاوردەکراوەکان لە کۆڵ دەگرێت؟ هاوڵاتیی فەرمانبەر، ڕەنجدەر و مووچەخۆری بەستزمان.
- چی پاراستن و قەرەبووکردنەوەیەک بۆ ئەو خێزانانە هەیە کە داهاتی جێگیریان بە دینارە؟ هەتا ئێستا هیچ میکانیزمێکی پاراستنی کۆمەڵایەتیی جدی و پێوراو ڕانەگەیەندراوە.
- بۆچی دەبێت خێزانە ئاساییەکان باجی قەیرانێکی دارایی بدەن کە خۆیان بە هیچ جۆرێک دروستیان نەکردووە؟
درێژەدان بەم سیاسەتە بە بێ پشتیوانیکردنی ڕاستەوخۆی چینی کەمدرامەت، دروستکردنی بۆشاییەکی بەرفراوانتری جیاوازیی چینایەتییە. لە کۆتاییدا، سیاسەتی دراو و گۆڕینی نرخی دۆلار نابێت تەنها بەپێی قەبارەی کۆکردنەوەی داهاتی ناوخۆیی و پڕکردنەوەی کورتهێنانی بوودجەی حکومەت هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، بەڵکو دەبێت بەرەنجامەکەی بەپێی پاراستنی توانای کڕین، شکۆ، و ئاستی بژێویی خێزانە ئاساییەکان لە سەر شەقامەکاندا دادوەریی لەسەر بڕیاردرێت!