عیرفان عەلی حەسەن
بانکی ڕافیدەین، یەکێک لە کۆنترین و گەورەترین بانکە حکومییەکانی عێراق، بووەتە نموونەیەکی ڕوون لە چۆنیەتیی گەندەڵی و دەستکاریکردن لە سیستمی داراییی عێراق. لە کاتێکدا ئەم بانکە لە بەغدا و باشووری عێراق زەرەری گەورە تۆمارکردووە بەهۆی گەندەڵی و دەستکاریکردنەوە، لە هەرێمی کوردستان لقەکانی ئەم بانکە بەتاڵن—نە پارە هەیە، نە خزمەتگوزاری، نە باوەڕی خەڵک بە سیستمی بانکی!
بانکی ڕافیدەین بە درێژایی ساڵانی ڕابردوو ڕووبەڕووی زەرەرە گەورەکانی داراییەوە بووەتەوە، بەهۆی دەستکاریکردن لە قەرز و تەندەر، دەرهێنانی پارەی بێ مۆڵەت، و کۆمپانیا ساختەکان کە بە نهێنی لە بانک قەرزیان وەرگرتووە و هەرگیز نەیاندانەوە. ئەم زەرەرانە نزیکەی ملیاردان دۆلارە، و تاکو ئێستا هیچ کەس سزا نەدراوە و هیچ پارەیەک نەگەڕاوەتەوە!
پرسیار: کێ ئەو قەرزە گەورانەی وەرگرت؟ بۆچی نەیاندایەوە؟ بۆچی بانک و حکومەت کۆنترۆڵی نەکرد؟
ڕاستییەکە ئەوەیە، ئەم قەرزانە بە ئاسانی نەدراون—ئەوانە بە پەیوەندی سیاسی و پشتیوانی دەسەڵات دراون. کۆمپانیاکانی نزیک بە بەرپرسان قەرزی گەورەیان وەرگرتووە، پڕۆژەکانیان “شکستیان هێناوە”، و پارەکە لە گیرفانی خۆیان ماوە. بانک زەرەر دەبینێت، بەڵام تاوانباران بە ئازادی دەگەڕێن!
لە هەمان کاتدا، لقەکانی بانکی ڕافیدەین لە هەرێمی کوردستان بەتاڵن لە پارە. هاوڵاتیان کە دەچنە بانک بۆ وەرگرتنی مووچەیان یان دەرهێنانی پارە، ڕووبەڕووی دەرگای داخراو و ژمارەی کۆتاییەکی نادیار دەبنەوە. فەرمانبەرانی بانک دەڵێن: “پارە نییە”، “سیستم کارناکات”، “لە بەغدا بپرسن.”
ئاخر چۆن بانکێک لە بەغدا ملیاردان دۆلار زەرەر دەبینێت بەهۆی قەرزی نادیار، بەڵام لە کوردستان دەڵێت “پارە نییە” بۆ مووچەی فەرمانبەر و پارەی هاوڵاتی؟
بانک دەبوایە دامەزراوەیەک بێت بۆ خزمەتکردن بە خەڵک، بۆ پاراستنی پارەی هاوڵاتیان، بۆ دەستەبەرکردنی قەرز بۆ پڕۆژەی ڕاستەقینە. بەڵام بانکی ڕافیدەین—وەک زۆر دامەزراوەی حکومیی عێراق—بووەتە ئامرازێک لە دەستی دەسەڵات بۆ:
- دابەشکردنی قەرزی گەورە بۆ کۆمپانیاکانی نزیک بە بەرپرسان
- کۆنترۆڵکردنی دارایی و بەکارهێنانی بۆ مەبەستی سیاسی
- سزادانی هەرێمی کوردستان بە بەتاڵکردنی لقەکان لە پارە
ئەم بانکە چیتر بانک نییە، بووەتە ئامرازێکی سیاسی!
لە کاتێکدا بانک لە بەغدا ملیاردان دۆلار بە نادیاران دەدات، لە کوردستان دەڵێت “پارە نییە” بۆ پارەی خودی هاوڵاتیان کە لە هەژماری خۆیان تۆمارکراوە!
کاتێک بانکێکی حکومی ملیاردان دۆلار زەرەر دەبینێت بەهۆی گەندەڵی، کێ بەرپرسیارە؟ کاتێک لقەکانی بانک لە کوردستان بەتاڵ دەکرێنەوە، کێ بڕیاری داوە؟ کاتێک هاوڵاتیان ناتوانن پارەی خۆیان وەربگرن، کێ دەبێت لێپرسینەوەی لێبکرێت؟
ڕاستییەکە ئەوەیە: کەس لێپرسینەوە ناکرێت، چونکە سیستمەکە بە مەبەست دروستکراوە بۆ پاراستنی گەندەڵان، نەک سزادانیان. بانک دامەزراوەیەکی حکومییە، بەڵام هیچ کەس لە حکومەت بەرپرسیاریەتی ناگرێت. زەرەر گەورەیە، بەڵام هیچ کەس سزا نادرێت. خەڵک قوربانین، بەڵام هیچ کەس یارمەتییان نادات!
ئەگەر بانک ناتوانێت پارەی خەڵک بپارێزێت، ئەوا ئەو بانکە شکستی هێناوە. ئەگەر حکومەت ناتوانێت گەندەڵی لە بانکەکان ڕابگرێت، ئەوا ئەو حکومەتە شایستەی باوەڕی خەڵک نییە. ئەگەر سیستم بەردەوام بێت لە خزمەتکردن بە گەندەڵان و سزادانی هاوڵاتیانی ئاسایی، ئەوا ئەم سیستمە دەبێت بگۆڕدرێت—یان خەڵک دەبێت بیگۆڕێت!